Учинчи Ренессанс – оддий сиёсий шиорми?
Учинчи Ренессанс – оддий сиёсий шиорми?
Ҳар қандай Ренессансни фақат янги мактаблар, университетлар, лабораториялар, технологиялар ёки иқтисодий кўрсаткичлар билан ўлчаш етарли эмас. Хўш, Учинчи Ренессанс қандай маънавий асосга таяниши керак?
Бу саволга жавоб излашда тарихга мурожаат қилиш зарур. Аммо тарихдан тайёр формулаларни излаш эмас, балки ўтмишдаги цивилизацион юксалишларнинг ички механизмларини англаш муҳим. Зеро, Хоразмий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Мирзо Улуғбек, Алишер Навоий ёки жадидларнинг буюклиги фақат улар қолдирган асарлар миқдори билан эмас, балки илмни қадрлайдиган, савол беришдан қўрқмайдиган, инсон камолотини мақсад деб биладиган маданий муҳитни шакллантиргани билан белгиланади.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг илмий-концептуал вазифалари ҳам ана шу тарихий ворисликни намоён этишга қаратилган: экспозицияларда исломдан аввалги цивилизациялар, Биринчи ва Иккинчи Ренессанс даврлари, XX аср ва «Янги Ўзбекистон — янги Ренессанс» босқичлари бир бутун тарихий жараён сифатида тақдим этилади. Шундай экан, Учинчи Ренессанснинг маънавий асосларини англаш — аввало, ўз цивилизациямиздаги юксалишларни юзага келтирган қадриятларни қайта кашф этиш демакдир.
Бугун Ўзбекистонда «Учинчи Ренессанс» тушунчаси оддий сиёсий шиор ёки тарихий хотиранинг ифодаси сифатида эмас, балки мамлакатнинг узоқ муддатли цивилизацион тараққиёт стратегиясини англатувчи тушунча сифатида қарор топмоқда. Унинг мазмуни илм-фан, таълим, инновация, маданият, миллий ўзлик, инсон қадри ва маънавий тараққиёт каби бир-бири билан узвий боғлиқ йўналишларни қамраб олмоқда. Илмий адабиётларда ҳам Учинчи Ренессанснинг пойдевори сифатида фан, маърифат ва тарихий ворислик алоҳида таъкидланади.
Ренессанс — ўтмишга қайтиш эмас
«Ренессанс» атамаси кўпинча «қайта туғилиш» маъносида талқин қилинади. Аммо цивилизациялар тарихида ҳақиқий уйғониш ҳеч қачон ўтмишнинг айнан такрори бўлмаган.
Биринчи Ренессанс даврида Марказий Осиё шаҳарлари илм-фан ва маданиятнинг муҳим марказларига айланди. Хоразмий математика тарихида янги босқични бошлаб берди, Беруний табиат ва жамиятни кузатишга асосланган улкан илмий мерос қолдирди, Ибн Сино тиббиёт ва фалсафада универсал билим идеалини намоён этди. Улар ўзларидан олдинги билимларни такрорлаш билан чекланмадилар — уларни текширдилар, ривожлантирдилар ва янги билим яратдилар.
Демак, Ренессанснинг биринчи шарти — меросни сақлаш эмас, мерос билан ижодий мулоқот қилиш. Бу нуқта бугун ниҳоятда муҳим. Агар аждодларимиз мероси фақат музей экспонати, юбилей санаси ёки ёдгорлик сифатида қабул қилинса, у маънавий кучга айлана олмайди. Тарихий мероснинг ҳақиқий қиймати унинг бугунги авлодни янги саволлар қўйишга ундай олиши билан белгиланади. Шу сабабли Учинчи Ренессанснинг биринчи маънавий асоси — тарихий хотира эмас, тарихий хотирага ижодий муносабатдир.
Инсон қадри — марказий маънавий нуқта
Учинчи Ренессанс ҳақидаги баҳсда энг муҳим тушунчалардан бири — инсон қадри дейиш мумкин. Зеро, ҳар қандай цивилизациянинг ҳақиқий даражаси унинг бинолари ёки технологиялари билан эмас, инсонга бўлган муносабати билан белгиланади. Агар илм-фан тараққий этса-ю, инсон қадри пасайса, буни Ренессанс деб аташ қийин. Агар иқтисодий ўсиш бўлса-ю, ижтимоий масъулият ва адолат ҳисси заифлашса, цивилизацион юксалиш тўлиқ эмас. Шу нуқтаи назардан тарихимиздаги «комил инсон», «фозил шаҳар», «адолатли жамият», «маърифатли инсон» каби ғоялар бугунги кун учун ҳам долзарб бўлиб қолмоқда.
Форобийнинг фозил жамият ҳақидаги қарашлари, Ибн Синонинг инсон ва ақл муносабати ҳақидаги фикрлари, Навоийнинг инсонпарварлик ва адолат идеали турли тарихий шароитларда шаклланган бўлса-да, уларни бирлаштириб турувчи муҳим нуқта бор: инсонни такомиллаштириш жамиятни такомиллаштиришнинг асосий шартидир. Чунки жамият инсонлардан таркиб топади. Шу маънода Учинчи Ренессанснинг мақсади янги технологияга эга инсонни эмас, янги технологиядан масъулият билан фойдалана оладиган инсонни шакллантириш бўлиши керак.
Ўзбекистонда янги маъмурият даврида бошланган ислоҳотларда ҳам айни шу жиҳатга – одамларнинг маърифий-маънавий юксалишига ҳам алоҳида эътибор қаратилмоқда. Мамлакатимиз раҳбари айтгандек, «биз кенг кўламли демократик ўзгаришлар, жумладан, таълим ислоҳотлари орқали Ўзбекистонда янги Уйғониш даври, яъни Учинчи Ренессанс пойдеворини яратишни ўзимизга асосий мақсад қилиб белгиладик.»
Ахлоқ ва илм: ажралмас икки қанот
Замонавий дунёда илм-фан имкониятлари мислсиз даражага етмоқда. Сунъий интеллект, биотехнология, ген муҳандислиги, рақамли коммуникациялар инсон ҳаётининг чегараларини ўзгартириб юборяпти. Аммо ҳар бир янги имконият янги ахлоқий саволни ҳам туғдиради. Инсон қила олиши билан қилиши керак бўлган вазифалар ўртасида фарқ бор. Шу сабабдан, Учинчи Ренессанснинг маънавий формуласида ахлоқ илмдан кейинги эмас, илм билан бир қатордаги тушунча бўлиши зарур.
Тарихий анъанамизда ҳам билим ва ахлоқ бир-биридан узилмаган. «Илм» билан «адаб», «ҳикмат» билан «ахлоқ», «маърифат» билан «тарбия» ўзаро боғлиқ тушунчалар сифатида яшаган. Бугунги таълим тизими учун бу жуда муҳим сабоқдир.
Очиқ тафаккур ва бағрикенглик
Марказий Осиё тарихидаги интеллектуал юксалишнинг яна бир муҳим хусусияти — очиқлик десак бўлади. Илмий тараққиёт ёпиқ муҳитда эмас, саволлар, мулоқот ва фикрлар тўқнашуви муҳитида юзага келади.
Беруний ва Ибн Сино ўртасидаги илмий мулоқот, турли фалсафий мактаблар баҳси, араб, форс, туркий, юнон ва ҳинд билим анъаналарининг ўзаро таъсири — буларнинг барчаси Марказий Осиё цивилизациясининг ташқи таъсирлардан қўрқмаганини кўрсатади.
Бу ерда муҳим бир хулоса бор - ўзлигини яхши англаган цивилизация бошқа цивилизациялар билан мулоқот қилишдан, айтиш жоиз бўлса, маънавий рақобатдан қўрқмайди. Буни хоҳ мафкуравий иммунитет самараси деб атанг, хоҳ маънавий толерантлик. Аммо ўзаро маданий-илмий бойитишга хизмат қилувчи ҳамкорликка рағбат дейиш ҳам нотўғри бўлмайди.
Миллий ўзлик: мақтаниш эмас, масъулият
Буюк аждодлар билан фахрланиш табиий. Аммо аждодлар билан фахрланиш билан билан бир қаторда, жамият “бугун биз нима яратяпмиз” дея ўзидан сўраши керак. Тарихий мерос инсонни ўтмишда қолдирмаслиги, аксинча, келажак олдида масъулиятини ошириши керак.
Ислом цивилизацияси марказининг вазифаларидан бири ҳам буюк алломаларнинг жаҳон цивилизациясига қўшган ҳиссасини илмий асосда ўрганиш ва кенг жамоатчиликка етказиш билан бирга, Учинчи Ренессанснинг илмий-маънавий пойдеворини мустаҳкамлашдан иборат этиб белгиланган. Шу нуқтаи назардан Марказни фақат музей сифатида эмас, тарихий хотира билан замонавий ижод ўртасидаги интеллектуал кўприк сифатида англаш муҳим.
Таъкидлаш керак, 2026 йилда Марказда ўтказилган «Учинчи Ренессанс чорраҳаси» илмий-маърифий тадбирида олимлар, имомлар ва талабаларни бир майдонда бирлаштириш каби тажрибалари ҳам ана шу вазифанинг амалий кўринишларидан бири бўлди.
Хулоса: Учинчи Ренессанс — янги инсон ҳақидаги ғоя
Биринчи Ренессанс бизга илмнинг қудратини кўрсатди.
Иккинчи Ренессанс илм, санъат ва давлатчилик уйғунлиги қандай буюк маданий муҳит яратиши мумкинлигини намоён қилди. Жадидлар эса маърифатни миллий уйғонишнинг асосий воситасига айлантирдилар.
Учинчи Ренессанс олдида эса янада мураккаб вазифа турибди: тарихий мерос, замонавий илм-фан, технология, миллий ўзлик ва умуминсоний қадриятларни бир бутун цивилизацион моделга бирлаштириш.
Бунинг учун етти маънавий асосни алоҳида таъкидлаш мумкин:
илм — ҳақиқатни излаш;
маърифат — билимни жамиятга тарқатиш;
ахлоқ — билимдан масъулият билан фойдаланиш;
инсон қадри — тараққиётнинг бош мезони;
миллий ўзлик — тарихий хотира ва масъулият;
очиқ тафаккур — бошқа фикр ва цивилизациялар билан мулоқот;
масъулият — келажак авлод олдидаги бурч тушунчасида ўз ифодасини топади.
Шу нуқтаи назардан қараганда, Учинчи Ренессанс ўтмишни қайта тиклаш лойиҳаси эмас.
У — ўтмишдаги энг яхши маънавий ва интеллектуал анъаналарни келажак эҳтиёжлари билан уйғунлаштириш лойиҳаси, десак муболаға бўлмайди. Аждодларимиз бизга тайёр Ренессанс қолдирмаган. Улар бизга ундан ҳам қимматлироқ нарса — уйғониш қобилиятини қолдирган. Бугунги авлоднинг тарихий вазифаси эса ана шу қобилиятни янги давр тилида намоён этишдир.
Шу маънода Ислом цивилизацияси маркази ҳам, тарихий қўлёзмалар ҳам, мактаб ва университетлар ҳам, лаборатория ва рақамли технологиялар ҳам ягона маънавий жараённинг турли кўринишларига айланмоқда. Биз буюк аждодларнинг муносиб ворислари эканимизни фақат сўзда эмас, балки янги илм-фан, янги тафаккур ва янги маънавий юксалишни яратиш орқали намоён этмоғимиз зарур. Учинчи Ренессанснинг ҳақиқий мезони ҳам айнан шу — ўз давримиз учун янги билим, янги ғоя ва янги тараққиёт салоҳиятини ярата олишимиздадир.
Абулфайз Сайидасқаров
