Муҳим минераллар рақобати

Муҳим минераллар рақобати

Электромобиль, сунъий интеллект, микрочип, аккумулятор ва замонавий қурол-яроқ ишлаб чиқариш ортида кўпинча кўзга кўринмайдиган, аммо стратегик аҳамиятга эга ресурслар туради. Литийсиз аккумулятор ишлаб чиқариш, графитсиз айрим турдаги батареялар тайёрлаш, неодим ва бошқа нодир ер унсурларисиз доимий равишда кучли магнитга таянувчи технологияни ривожлантириш қийин.

Шу боис муҳим минераллар масаласи оддий кончиликдан анча кенг тушунчага айланган. Бинобарин, фақат ер остида қанча бойлик борлиги эмас, балки шу моддаларни қазиб олиш, қайта ишлаш ва тайёр маҳсулот етказиб бериш долзарб. Халқаро энергетика агентлиги (IEA) 2026 йил учун эълон қилган “Global Critical Minerals Outlook” ҳисоботида ҳам айни муаммога эътибор қаратилган. Зеро, минерални қайта ишлашдаги юқори кучланиш, экспорт чеклови ва таъминот занжиридаги узилиш жаҳон иқтисодиёти учун жиддий хавф туғдирмоқда.

Масаланинг яна бир жиҳати бор: йирик конга эга бўлиш ҳали бозорни назорат қилиш дегани эмас. Ресурсни саноат учун зарур даражада тозалаш, эҳтиёт қисм ишлаб чиқариш ва технологияни эгаллаш ҳам режали устунликнинг бир қисмидир.

Бундай вазиятда давлатлар учун уч масала бор:

Биринчи – хом ашё кафолати. Электромобиль, митти чип ёки аккумулятор корхонаси учун зарур минерал вақтида етказилиши маҳсулот таннархи ва ишлаб чиқариш узлуксизлигини таъминлайди.

Иккинчи – қайта ишлаш технологиясига эгалик. Қазиб олишдан кейин рудани ажратиш, тозалаш ва саноатда ишлатиладиган материалга айлантириш босқичи бор. Айрим минераллар бозори билан боғлиқ айнан шу жараён атиги бир неча мамлакатда йўлга қўйилган.

Учинчи – таъминот манбасини кўпайтириш. Агар муайян минерал ёки моддани қайта ишлаш бўйича бир давлатга қарамлик кучли бўлса, экспорт чеклови, сиёсий келишмовчилик ёки ишлаб чиқаришдаги авария бутун занжирга таъсир қилади.

Демак, дунёвий рақобатни фақат кон учун кураш сифатида тушуниш тўғри эмас. Бу – хом ашё, технология, қайта ишлаш қуввати, сармоя ва тайёр маҳсулот бозоридаги ўзаро боғлиқ рақобат.

Ўзбекистонда ҳам салоҳият бор. Фақат шу имкониятни иқтисодий фойдага айлантириш ресурсни аниқ баҳолаш, самарали қазиб олиш, чуқур қайта ишлаш ва талабгир тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришни тақозо этади. Хуллас, муҳим минераллар бозорида устунликка эришиш фақат заминимиз қаърида қанча бойлик борлиги эмас, балки шу инжудан ҳақиқий қиймат яратиш қобилияти билан белгиланади.